– بولات ساناباي ۇلى, سوعىسقا سولدات رەتىندە قاتىسۋ بار دا, سول سوعىستى تاريحشى رەتىندە زەرتتەۋ بار. اۋعان سوعىسىنىڭ اقيقاتىن اشۋدا ماتەريالداردى قايدان, قالاي تاپتىڭىز, ەڭ الدىمەن نەگە سۇيەندىڭىز؟
– اسكەردەن كەلگەننەن كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ءسويتىپ مەن وقۋ بىتىرگەندە كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ شەكتەۋلى كونتيننگەنتى اۋعانستاننان اكەتىلىپ, وعان 1989 جىلدان باستاپ ساياسي باعا بەرۋ باستالدى. سول ساتتە مەنىڭ اۋعانستاندا اسكەري بورىشىمدى وتەگەنىمنەن حاباردار تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كەرەيحان راقىمجان ۇلى امانجولوۆ اعامىز عىلىم جولىن تاڭداۋىما كەڭەس بەردى جانە ءوزى عىلىمي جەتەكشى بولاتىنىن ايتتى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار اسىلحان قۇرمانباەۆ, كەڭەس نۇرپەيىسوۆ سىندى عالىمدار ۇستازدىق ءارى اعالىق قامقورلىقتارىن كورسەتتى.
90-جىلداردىڭ باسىندا مەنىڭ تاقىرىبىما قاتىستى ەڭبەكتەر از بولدى. اۋعانستانداعى سوعىس قيمىلدارىنا قاتىستى جاريالانىمدار رەسەيدەگى «كوممۋنيست ۆوورۋجەننىح سيل», «ۆوەننو-يستوريچەسكي جۋرنال», «كراسنايا زۆەزدا», «كومسومولسكايا پراۆدا» جانە ت.ب. باسىلىمداردا جاريالاندى. بىراق بۇل ماتەريالداردا قازاقستاندىقتار تۋرالى ايتىلمادى. سوندىقتان قازاقستاندىقتاردىڭ بۇل سوعىسقا قاتىسۋى مەن ولاردىڭ شىعىنىن ءبىلۋ ءۇشىن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى انىقتاۋدا كوپ تەر توگۋگە تۋرا كەلدى. الدىمەن الماتى قالاسىنداعى «اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارىنىڭ» جەكە مۇراعات قورلارىن, وسى قالاداعى وفيتسەرلەر ءۇيىنىڭ قورلارى مەن كىتاپحاناسىن (قازىرگى ارميا ءۇيى), قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىن, رەسەيدىڭ پودولسك قالاسىندا ورنالاسقان اسكەري مۇراعاتتى, سوعىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ جەكە مۇراعاتىن, عىلىم اكادەمياسى مەن ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ قورلارىن, ءاربىر وبلىستاعى اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارى مەن مۇراعات قورلارىن جانە وسى سوعىسقا قاتىستى قانداي دا ءبىر دەرەك تابىلادى-اۋ دەگەن ورىنداردىڭ بارلىعىن زەرتتەدىم.
ەڭ قيىنى قازاقستاندىقتاردىڭ قاتىسۋى مەن شىعىنىن وبلىستار بويىنشا جەكە سارالاپ شىعۋ بولدى. ويتكەنى قازاقستاندا بۇل جونىندە ەڭبەكتەر ول كەزدە جوقتىڭ قاسى ەدى.
– اۋعانستانداعى قىرعىندى كوزبەن كورگەن, كەيىننەن زەرتتەگەن عالىم رەتىندە ايتىڭىزشى, بۇل سوعىس قيمىلدارىن قالاي باعالاۋىمىز كەرەك؟ جالپى العاندا, اۋعان سوعىسى ءوزىنىڭ تاريحي باعاسىن الا الدى ما؟
– اۋعان جانجالىنىڭ بۇكىل الەمدى دۇرلىكتىرگەنى, اسىرەسە سول كەزدە كسرو قۇرامىندا بولعان ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكا حالقىن قاتتى ابىرجىتقانى, مىرىش تابىتتاردىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى ەلگە سۋداي اعىلعانى بۇل جەردە اسكەري قيمىلدار ەمەس, شىعىنى كوپ سوعىستىڭ بولعانىنا ناقتى دالەل. سوندىقتان دا بولار, سول كەزدەگى كوكپ وك مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1983 جىلدىڭ 17 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن بارلىق اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشىلارعا «جەڭىلدىك تۋرالى كۋالىك» بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى بوزداعىنان ايىرىلعان انا, اياق-قولدان ايىرىلعان مۇگەدەك, كونتۋزيا العان جاۋىنگەر, ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن سارباز جانە ت.ب. سانى كوبەيدى. مۇنداي شىعىن تەك سوعىستا بولادى.
ال بۇل سوعىستىڭ تاريحي باعاسى تۋرالى توقتالاتىن بولساق, كەڭەس وداعىنىڭ 1941-1945 جىلعى فاشيزمگە قارسى سوعىسى ءتورت جىلعا سوزىلدى. بىراق تا ونىڭ تولىق تاريحىن جازىپ شىعۋ ءۇشىن جارتى عاسىردان استام ۋاقىت جەتكەن جوق. سوندىقتان دا 40-ارميانىڭ اۋعانستان اۋماعىندا توعىز جىلدان استام ۋاقىت جۇرگىزگەن اسكەري قيمىلدارى اكەلگەن زاردابىن جازىپ شىعۋ دا ءبىراز ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. 1979-1989 جىلدارداعى اۋعانستانداعى بۇل سوعىس حح عاسىر تاريحىنا كۇردەلى جانە قاراما-قايشى پاراقتار رەتىندە كىرەتىنى, سونىمەن قاتار وعان بەرىلەتىن باعا دا ءالى تالاي ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىنى راس. قالاي ايتساق تا بۇل سوعىس تاريحقا ەندى. ونى ەشكىم وشىرە المايدى.
– قالاي ايتساق تا, بۇل سوعىس كسرو تاراپىنان باسقىنشىلىق كەپتە كورىنىس تاپتى. اۋعانستانداعى سوعىس بارىسىندا ء«بىز باسقىنشى ەلدىڭ اسكەرىمىز-اۋ» دەگەن وي بولعان جوق پا؟
– سول كەزدەگى كەڭەستىك يدەولوگيا ءاربىر اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشىعا سىزدەر ينتەرناتسيونالدىق بورىشتارىڭىزدى وتەۋگە باراسىزدار دەپ يمانداي سەندىردى. ەشقانداي جاۋىنگەر ءوزىن باسقىنشىمىن دەپ ويلاعان جوق. جاۋىنگەردىڭ بار بىلگەنى وتان الدىنداعى بەرگەن انتىن ادال اتقارۋ ەدى.
باسقىنشى رەتىندە سوعىسىپ ءجۇرمىز دەگەن وي ەشكىمدە بولعان جوق. كەرىسىنشە, بەرگەن انتىمدى ادال اتقارايىن دەپ العا ۇمتىلدى. مۇمكىن, سول ۋاقىتتاعى تاربيە مەن جۇيە تالابى سولاي بولعان بولار...
– اۋعانستان سوعىسىنىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيىنە ورالساق. ەلىمىزدە بۇل ماسەلەمەن اينالىساتىن ارنايى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بار ما؟ بۇل جاعىنان بۇرىنعى كسرو كولەمىندەگى ەلدەرمەن ارىپتەستىك ماسەلەسى قاي دەڭگەيدە؟
– زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بار دەپ ايتا المايمىن, بىراق ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر بار. بۇل ۇيىمدار جانە جەكە ارداگەرلەر بۇرىنعى كسرو كولەمىندەگى ارىپتەستەرمەن ارقاشان بايلانىستا. ءبىر-ەكەۋىن ايتار بولسام, حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ باسقاراتىن «اۋعان سوعىسى ارداگەرلەر قاۋىمداستىعى», باقىتبەك سماعۇل جەتەكشىلىگىندەگى اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارىنىڭ «قازاقستان ارداگەرلەرى» قاۋىمداستىعى, ءشارىپ وتەگەنوۆ باسقارۋىنداعى «جەرگىلىكتى سوعىس جانە اۋعانستان ارداگەرلەرى وداعى» جانە ت.ب. ۇيىمدار. ماسكەۋدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, قازاقستاننىڭ تۋماسى رۋسلان اۋشەۆ باسقاراتىن تمد ۇكىمەتتەرى باسشىلارى كەڭەسى جانىنداعى «جاۋىنگەر-ينتەرناتسيوناليستەر ىستەرى جونىندەگى كوميتەت» بۇرىنعى ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكا ارداگەرلەرى ۇيىمدارىمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇل ۇيىم اسىرەسە سوعىستا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەندەردى ىزدەپ تابۋدا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. وسى ۇيىمداردىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن 2012 جىلى ەكى جەرلەسىمىزدىڭ, كوكشەتاۋلىق الەكسەي زۋەۆ پەن تۇركىستاندىق ابدۋلحاكيم ەرگەشوۆتىڭ ءمايىتى تۋعان جەر توپىراعىنا قايتا جەرلەندى.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا قازاق بالاسى جاساعان ەرلىكتى باسقالاردىڭ اتىنا تەلۋ كوپ بولدى دەپسىز. ول قانداي ەرلىكتەر ەدى؟
– كەڭەستىك قوعامدا ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى باتىر اتاعىن كوپ الدى. اۋعان سوعىسىندا 86 ادام باتىر اتاعىن السا, سونىڭ بىرەۋى عانا قازاق. ول – قايىرگەلدى مايدانوۆ. وعان دا بۇل اتاق وڭايلىقپەن بەرىلگەن جوق. ەكى رەت اۋعان سوعىسىنا قاتىسىپ, تالاي جاۋىنگەردى اجال اۋزىنان امان الىپ, ءوزى مىنگەن تىكۇشاققا تيەپ ۇلگەرگەن مايدانوۆتىڭ ەرلىگىن كرەمل ءمىنسىز مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. اۋعان سوعىسىندا قاھارمان كومبات, قازىرگى حالىق قاھارمانى باقىتجان ەرتاەۆقا دا سول كەزدە-اق باتىر اتاعى بەرىلۋى كەرەك ەدى. «قارا مايور» اتانعان بوريس كەرىمباەۆقا, ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇلعا بۇل اتاق بۇيىرمادى. قازاق جىگىتتەرىنىڭ اراسىندا ەكى رەتتەن قىزىل جۇلدىز وردەنىن تاققاندار بار. مىسالى, وسكەن ساعۇلوۆ, اسحات اۋعانباەۆ جانە ت.ب. ولار دا باتىر اتاعىنا لايىق. قازاق جىگىتتەرىنىڭ جاساعان ەرلىگى ءوز دەڭگەيىندە باعالانعان جوق.
– سوعىس اياقتالعان سوڭ جۇرگىزىلگەن ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, اۋعان سوعىسىنا قاتىسقانداردىڭ 30-40 پايىزى پسيحولوگتاردىڭ كومەگىنە ءزارۋ بولعان دەيدى. اۋعان سيندرومىن نەمەن تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– سوعىستىڭ قاندى قىرعىنىنان وتكەن ادام تاعدىرى – قاتالدىققا تولى, قايشىلىقتى, قيىن تاعدىر. بۇعان اسەر ەتەتىن فاكتور – پوستتراۆماتيكالىق سيندروم. سيندروم اسەرىنەن ادامنىڭ قوعامدىق ورتاداعى ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى وزگەرەدى. ونىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىنە, بىتىمگە كەلە الماۋ, بەيبىت شەشۋگە بولاتىن قاقتىعىستاردا تەك دەنە كۇشىن قولدانۋ جاتادى.
كەڭەستىك كەزەڭدە اۋعان سوعىسىنان ورالعان جاۋىنگەرلەرگە ەشقانداي پسيحولوگتار بولىنگەن جوق. ونى ءوزىمىز دە بىلمەدىك. تەك اسكەردەن ورالعاندا 10 كۇن اۋرۋحاناعا جاتقىزدى, كوبىنەسە جۇقپالى اۋرۋدى تەكسەرۋ ءۇشىن. بىراق ۋاقىت وتە كەلە سونىڭ زاردابىن تارتىپ ءجۇرمىز. مەنىڭ ءوزىم ءالى كۇنگە دەيىن كەي كەزدەردە سوعىستا جۇرگەنىم تۋرالى ءتۇس كورەمىن. كەيبىر قارۋلاستارىمىز اۋعان سيندرومىن كوتەرە الماي تاعدىرلارىن بۇزىپ السا, كەيبىرى تۇرمە تابالدىرىعىن دا اتتادى. وسىنىڭ ءبارى اۋعان سيندرومىنىڭ اسەرى.
– اۋعانستاندا قانشا جىل بولدىڭىز؟
– 730 كۇن, ياعني تولىق 2 جىل مەنىڭ اسكەري قىزمەتىم اۋعانستانداعى 40-ارميا قۇرامىندا, كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ شەكتەۋلى كونتينگەنتىنىڭ 201-ديۆيزيا سولداتتارىنىڭ قاتارىندا ساپقا تۇرىپ سوعىسقا قاتىسۋمەن ءوتتى.
– قانشا رەت جاراقاتتاندىڭىز؟
– اللا قولداپ, دەنەمە وق تيگەن جوق. بىراق اۋىر كونتۋزيا الدىم. سونىڭ سالدارىنان ءالى كۇنگە دەيىن جىلىنا ەكى رەت ەم الامىن. شەتەلگە دە بارىپ ەمدەلدىم.
– ءسىز ءۇشىن سوعىس فيلوسوفياسى نەدە؟
– سوعىس فيلوسوفياسى تۋرالى باۋىرجان مومىش ۇلىنان ارتىق قازاقتا اسىرىپ ايتاتىن ادام جوق بولار. باۋكەڭ ءبىر سوزىندە: «مەن سوعىس تۋرالى جازامىن, بىراق سوعىسقا قارسىمىن» – دەگەن ەكەن. سول سياقتى مەنىڭ دە جاريالانعان ەڭبەكتەرىم سوعىس تاقىرىبى مەن باتىرلارعا ارنالعان. سوعىستىڭ ءوز زاڭدىلىقتارى مەن تاكتيكاسى بار. ەگەر قارسىلاسىڭنىڭ كوزىن سەن جويماساڭ, ول سەنىڭ كوزىڭدى جويادى. قالاي بولعاندا دا وتانعا قاۋىپ تونگەن جاعدايدا قورعانۋعا, سوعىسۋعا تۋرا كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن الماس ءنۇسىپ,
جۋرناليست
